4. Podsumowanie

Antyczna Grecja i Rzym, mimo iż wiele miały ze sobą wspólnego, w pewnych aspektach się różniły. Jednym z tych aspektów było wychowanie i edukacja dzieci i młodzieży. Oto krótkie podsumowanie wiedzy o obu tych regionach oraz o Sparcie, która mimo bycia greckim polis miała zupełnie inną technikę kształcenia.

Rzymski system edukacji był dobrze rozwinięty i przemyślany, a wychowankowie wyrastali na inteligentnych matematyków, filozofów i retoryków. Dzięki temu nowoczesnemu systemowi, Rzym był jedynym w swoim rodzaju imperium. Niestety, przemoc cielesna była powszechnym narzędziem pomocy naukowej, co stanowiło ówczesną normę.

Nie ma jednego, głównego kanonu wychowania greckiego. W każdym greckim polis kultura, tradycje i religia lekko różniły się od siebie, a co za tym idzie sposób wychowywania również. Były jednak dwa główne poleis, które stały się wzorem do naśladowanie dla innych: Sparta i Ateny, które podzieliły helladę na dwa obozy - brutalizmu i moralności.

W Sparcie normą było rygorystyczne wychowanie prowadzone głównie przez państwo. Niemowlęta były dzielone na zdrowe i niezdrowe. Dzieci zdrowe do 7 roku życia kształcone były przez rodziców, a potem podlegały agoge, czyli państwowemu wychowaniu wojskowemu. W wieku 20 lat mężczyźni zostawali obywatelami, a w wieku lat 60 - dołączali do geruzji, czyli rady starszych.

Rzymianin ze zwojami

3. Sparta

Wiele osób, niezależnie od tego, czy interesują się czasami antycznymi zna związek frazeologiczny "spartańskie wychowanie''. Oznacza on kształcenie surowe i rygorystyczne. Spartański wzorzec wychowania stawiał sobie za cel wyedukowanie silnych, zdyscyplinowanych, oddanych państwu i uzdolnionych militarnie obywateli. Aby wykształcić taki lud, wychowaniem Spartan w dużej części zajmowało się państwo.

"Zakres wolności jednostki określano w Sparcie niezwykle wąsko" – pisze Ryszard Kulesza w książce pt.: "Ateny-Sparta 431-404 p.n.e." – "Interes osobisty musiał schodzić na dalszy plan. [Dlatego] nawet decyzja o losie dzieci obywatela nie zależała od niego samego”.

młody Spartiata

Etapy wychowania Spartan:

• Po narodzinach niemowlęta były oceniane przez reprezentujących państwo starców. Jeżeli zostały uznane za zbyt słabe bądź były posiadały jakieś niepełnosprawności, prawdopodobnie porzucano je w górach Tajget, gdzie miały znikome szanse na przeżycie.
  
  
• Do siódmego roku życia chłopcy byli wychowywani przez rodziców. Byli wtedy przyzwyczajani do surowych warunków, które czekają ich w przyszłości, np.: chodzili boso, by się hartować.
  
  
• Po tym okresie względnie błogiego dzieciństwa zaczynał się drugi, najdłuższy etap wychowania: agoge.  Jego głównymi założeniami były: podział na grupy wiekowe oraz koszary i relacja między uczniem a mentorem (bezwzględne posłuszeństwo jako element wychowania).

Etapy agoge:

• 7-17 rok życia - chłopcy wypracowywali swoją wytrzymałość poprzez wykonywanie wielu trudnych ćwiczeń, chłostę oraz udawane bitwy
  
  
• Następne 2 lata - stanowili oni rezerwę armii spartańskiej. Ci, którzy się wyróżniali spośród rówieśników mieli zaszczytną szansę wzięcia udziału w kryptei - wyprawach na zabijanie helotów. Uczyły ich one obojętności na pozbawianie życia innych.
  
  
• Po ukończeniu 20 lat - mężczyzna nadal mieszkał w przyporządkowanych koszarach, ale stawał się obywatelem, mógł założyć rodzinę oraz zostawał przydzielony do męskiego klubu (syssitie), w którym jadał posiłki.

Łagodniejsza forma agoge (bez skoszarowania, lecz z obowiązkowymi treningami fizycznymi) obowiązywała również dziewczęta. Kobiety w Sparcie musiały być w dobrej formie m.in. dlatego, by wydawały na świat odpowiednie potomstwo.

Od 60 roku życia obywatele stawali się członkami geruzji (rady starszych).

2. Grecja

Grecja nigdy oficjalnie nie stała się jednym, zwartym państwem. Na ten kraj składało się wiele greckich poleis, a w każdym z nich kultura i tradycje trochę różniły się od siebie. Jednak w każdym greckim polis były elementy podobne lub takie same w wychowywaniu młodego człowieka.

Najważniejszą zasadą wychowania greckiego, którą można było znaleźć w każdym greckim polis był patriarchat - w mniejszym lub większym stopniu. Kobiety często otrzymywały niższe wykształcenie od mężczyzn, a czasami nie otrzymywały go w ogóle. W Atenach na przykład, które szczyciły się równouprawnieniem swojej ludności, młode dziewczynki często nie były w stanie nauczyć się czytać ani pisać, co było wymogiem dla każdego ateńskiego chłopca. Tylko kobiety z bogatych rodów, których rodzice byli w stanie opłacić prywatne nauczycielki (w Atenach mężczyźni nie mogli uczyć kobiet) były w stanie nauczyć się czytać i pisać, a czasami też uczyły się muzyki. Do 14-15 roku życia zostawały pod opieką matki, które uczyła je gotowania, mycia i przędzenia. Po tym okresie kobieta zwykle znajdowała sobie męża i musiała zajmować się własnymi dziećmi. 

Kolejnym ważnym elementem wychowania było wychowanie religijne. Rodzic każdego dziecka miał państwowy obowiązek wprowadzić je w świat duchowy bogów i wychować je w duchu ich uwielbienia. Każda dziewczynka i każdy chłopiec od młodego wieku musiał modlić się do nich, czcić ich i składać im ofiary. Religia Greków była bardzo rozbudowana i co ciekawe nigdy nie została oficjalnie spisana w czasie jej rozkwitu. Oznacza to, że była ona przekazywana tylko ustnie, z pokolenia na pokolenie. Dlatego w każdym greckim polis religia mogła różnić się od siebie, jednak w każdym z nich dziecko było wychowywane w duchu czczenia bogów. 

Wychowanie moralne to kolejny element helleńskiego wychowania. Greckie dzieci i grecka młodzież wychowywała się w duchu kalokagathia, czyli piękna i szlachetności. Kładło się nacisk na utrzymanie piękna ciała, ale dbano też o piękno wewnętrzne. Od małego wpajano zasady skromności i moralności. Uczono również szacunku dla starszych, w szczególności nauczycieli. Pamiętano o przyzwoitej postawie i zachowaniu ciszy podczas chodzenia.

"Dyskobol" Myrona - symbol kalokagathii.

Kary cielesne były bardzo powszechnie stosowane nie tylko w starożytnej Grecji, ale też w całym starożytnym świecie. Była to całkowicie akceptowalna forma kary za nieposłuszeństwo, mało tego była ona nawet zalecana. Rodzice i nauczyciele mieli prawo bić dzieci za złe zachowanie.

Pod koniec dzieciństwa, dzieci wyprowadzały się z domu. Kobiety i mężczyźni opuszczali swoje domy rodzinne w różnym wieku. Mężczyźni zwykle przeprowadzali się do swoich ojców w wieku 7 lat, ale to zależało też od tego, w jakim polis mieszkali. Dopiero w wieku 18 lat opuszczali oni swojego ojca i rozpoczynali efebię, czyli służbę wojskową. Tam przez cztery lata uczyli się walki z bronią i ćwiczyli wytrzymałość. Po tym okresie oficjalnie stawali się obywatelami polis i mogli założyć własną rodzinę. Kobiety natomiast wyprowadzały się z domu od swojej matki w wieku 14-15 lat, kiedy były one w stanie posiadać dzieci. 

1. Rzym

Rzymskie kształcenie zaczynało się tak naprawdę dopiero po skończeniu przez dzieci 7 roku życia. Za moralne wychowanie (tzw. pietas) do tego czasu odpowiedzialna była matka. Po ukończeniu jednak owego wieku, edukacja chłopców i dziewczynek zaczęła się różnić.

Dziewczęta zostawały z matką, która uczyła je zajmowania się gospodarstwem domowym oraz robótek ręcznych, np. przędzenia czy szycia. Czasem dziewczynki były również uczone muzyki. Ich wychowanie trwało do około 13 roku życia.

matka z córką

Chłopcy przechodzili pod opiekę ojca, który miał uczyć ich wielu istotnych umiejętności, w tym:

• zajmowania się życiem prywatnym (kierowania niewolnikami oraz prowadzenia gospodarstwa)
• życia publicznego (wypełniania swoich obowiązków jako wzorowy rzymski obywatel)
• służby wojskowej (owa występowała w dwóch wariantach - lekkie gry i zabawy na świeżym powietrzu czy jazda konna, ale również posługiwanie się bronią, przystosowanie do surowych warunków takich jak mróz czy głód oraz walka wręcz).
  
  

Młodzi mężczyźni również czytali oraz recytowali "Prawo XII tablic". Byli oni uczeni patriotyzmu, wysłuchiwali opowieści o bohaterach narodowych i wielkich politykach oraz znali historię Rzymu. Byli oni kształceni do około 15 roku życia.

młodzieńcy przy XII tablicach prawa rzymskiego

Osiągnąwszy pełnoletność (17 lat), Rzymianin dostawał togę i wyprowadzał się od rodziców. Po około roku wchodził on w służbę wojskową, która była najłatwiejszą drogą do ważnych urzędów i stanowisk.

Biedniejsza część społeczeństwa nie była w stanie edukować swojego potomstwa, więc posyłała ona je do szkół publicznych (zapoczętych przez Spuriusza Karwiliusza w III wieku p.n.e.).

Nauki w tego typu placówkach odbywało się zazwyczaj w altankach lub na gankach, wystarczająco ocienionych aby uchronić edukatora oraz uczniów przed gorącem.

Zawód nauczyciela był niepopularny i w powszechnej pogardzie, tak więc te stanowiska obejmowali głównie greccy wyzwoleńcy lub niewolnicy.

Rok szkolny zaczynał się 23 marca, a zajęcia - wraz ze świtem. Ponieważ tak wcześnie było dość ciemno, uczniowie przynosili na zajęcia świeczki. Podczas lekcji była tylko jedna przerwa tzw. 'obiadowa'. Często używano przemocy cielesnej (konkretnie to laski faruli), aby nauczyć wychowanków, przez co ich krzyki i płacz były uciążliwe dla sąsiadów. O dziwo, dziewczęta również miały dostęp do takiej edukacji, dzięki czemu wykształcone kobiety w Rzymie nie były wcale rzadkością.

Po wielu reformach, system edukacji został podzielony na trzech nauczycieli:

• Literatora, który uczył dzieci w pierwszej klasie pisania i czytania. Mógł on również kształcić dzieci z matematyki. Liczyły one najpierw na palcach, potem na kamykach, a na końcu na liczydłach. Narzędziem przemocy ("pomocy naukowej") literatora była rózga.
  
  
• Gramaticusa, który uczył wypowiadania się, czytania ze zrozumieniem, interpretacji oraz stylistyki. Kształcono wychowanków w dziedzinie muzyki, filozofii, geometrii, astronomii i gramatyki. Najważniejszym przykładem dla młodych był Homer, a tuż za nim inni klasycy, np. Liwiusz Andronikus. Za czasów Oktawiana Augusta zaczęto uczyć również dzieł młodszych autorów, np. Horacego czy Owidiusza.
  
  
• Retora, który uczył retoryki oraz wymowy. Takiej edukacji były dwie formy - suasoriae, czyli monologi na określony temat, oraz controversiae, czyli debaty między oskarżycielem a obroną. Opisywali oni również ważne postacie historyczne. Najważniejszym celem retora była nauka sztuki przemowy publicznej.

Ciekawym jest, iż edukacja często kończyła się na...studiach filozoficznych w Atenach. Mimo iż szkoły publiczne prowadzone przez Greków były nisko postrzegane, studia ateńskie były idealnym zakończeniem kształcenia. Z tego też powodu owa szkoła była często zwana uniwersytetem dla Rzymian.